Vành đai phía Tây Cần Thơ: Đội vốn 2.600 tỷ, thách thức lớn về quy hoạch và thực thi

Nghị quyết điều chỉnh mới nhất từ Hội đồng nhân dân TP Cần Thơ, thông qua ngày 22/10, chính thức xác nhận tổng mức đầu tư dự án đường vành đai phía Tây Cần Thơ tăng vọt từ 3.837 tỷ lên 6.408 tỷ đồng, tức đội thêm gần 2.600 tỷ đồng. Cùng với đó là thời gian hoàn thành bị lùi đến cuối năm 2028, dài hơn so với kế hoạch ban đầu gần 5 năm. Đây là một thực tế đáng báo động, phản ánh những nút thắt nghiêm trọng trong quá trình triển khai một dự án trọng điểm. 

Được khởi công từ tháng 11/2022 với kỳ vọng hoàn thành trong ba năm, tuyến vành đai phía Tây được xem là động lực chiến lược, mở rộng không gian đô thị và kết nối các trục giao thông huyết mạch của Cần Thơ – trung tâm kinh tế, văn hóa của Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, đến nay, chỉ 4 trên 7 gói thầu xây lắp được triển khai, tổng khối lượng mới đạt hơn 31%, cho thấy tiến độ đang chậm hơn nhiều so với dự kiến ban đầu, gây lo ngại về khả năng hoàn thành đúng hẹn và hiệu quả đầu tư. 

Nguyên nhân chính dẫn đến việc đội vốn khổng lồ này nằm ở chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Con số này đã tăng gần 150%, từ khoảng 1.000 tỷ đồng lên gần 2.500 tỷ đồng. Sự chênh lệch đáng kinh ngạc này xuất phát từ việc giá đất bồi thường thực tế tại thời điểm hiện tại cao gấp đôi so với mức dự toán được phê duyệt chủ trương đầu tư vào năm 2020. 

Điều này đặt ra câu hỏi lớn về tính chính xác và khả năng dự báo của các khảo sát ban đầu. Sự biến động khó lường của giá đất không chỉ là một vấn đề về tài chính mà còn là một thách thức lớn trong công tác giải phóng mặt bằng. Dự án ảnh hưởng đến hơn 156 ha đất của 1.266 hộ dân, nhưng đến nay mới chỉ có 655 trường hợp nhận được bồi thường. Việc tạm dừng chi trả bồi thường từ đầu năm 2024 do chi phí vượt tổng mức đầu tư đã được duyệt đã đẩy hàng trăm hộ dân vào tình trạng chờ đợi mòn mỏi, gây ra những hệ lụy xã hội không nhỏ. Bên cạnh chi phí đất đai, chi phí xây dựng cũng tăng đáng kể, khoảng 5-9%, do biến động giá vật liệu, nhân công và máy móc thi công. 

Đây là một thực tế chung của nhiều dự án hạ tầng trong bối cảnh lạm phát và đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, việc không có cơ chế dự phòng đủ lớn cho những biến động này trong kế hoạch ban đầu cho thấy sự thiếu linh hoạt và tầm nhìn dài hạn trong quản lý dự án. Một yếu tố khác góp phần vào việc tăng vốn và kéo dài thời gian là sự phát sinh các hạng mục công trình trong quá trình rà soát thiết kế. 

Số cầu tăng từ 20 lên 25, bổ sung 14 vị trí cống thoát nước ngang, và đặc biệt là việc bổ sung đoạn tuyến dài 1,67 km thuộc khu quy hoạch An Bình - Mỹ Khánh, nâng tổng chiều dài từ 19,3 km lên gần 21 km. Những điều chỉnh này, dù có thể cần thiết, nhưng lại tố cáo sự thiếu sót trong công tác khảo sát và thiết kế ban đầu, buộc phải điều chỉnh giữa chừng.

 Việc bổ sung thêm các hạng mục hạ tầng kỹ thuật như thoát nước mưa, chiếu sáng, cây xanh trên tuyến cũng góp phần làm phình to tổng mức đầu tư. Điều này cho thấy tính chưa đồng bộ, toàn diện của kế hoạch ban đầu, hoặc sự thay đổi trong yêu cầu quy hoạch đô thị theo thời gian, đòi hỏi phải có sự linh hoạt nhưng cũng cần được kiểm soát chặt chẽ để tránh “bội chi” không cần thiết. Một trở ngại lớn khác đang đe dọa nghiêm trọng tiến độ dự án là nguồn cung cát đắp nền. 

Theo báo cáo của Sở Xây dựng, dự án cần khoảng 2 triệu m3 cát, nhưng khối lượng đã thực hiện mới chỉ gần 400.000 m3. Hơn 1,6 triệu m3 cát còn lại vẫn chưa xác định được nguồn cung, đây là vấn đề nan giải chung của nhiều dự án tại Đồng bằng sông Cửu Long, nơi nguồn cát tự nhiên đang cạn kiệt và yêu cầu về bảo vệ môi trường ngày càng cao. Việc kéo dài thời gian thực hiện dự án đến cuối năm 2028 không chỉ là một sự điều chỉnh trên giấy tờ mà còn mang theo những hệ lụy kinh tế và xã hội sâu rộng. Chi phí cơ hội bị mất đi, sự chậm trễ trong việc kết nối hạ tầng sẽ kìm hãm tốc độ phát triển đô thị và kinh tế của Cần Thơ. 

Người dân bị ảnh hưởng tiếp tục sống trong sự bất định, và nguồn lực ngân sách địa phương phải gánh thêm áp lực. Bài học rút ra từ dự án vành đai phía Tây Cần Thơ là vô cùng đắt giá. Nó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá tính khả thi một cách toàn diện, đặc biệt là công tác dự báo giá đất và nguồn vật liệu ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư. Sự thiếu chính xác trong khảo sát, lập dự toán và quản lý rủi ro có thể dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng, ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư công và niềm tin của người dân. Để đảm bảo dự án sớm về đích, cần có những giải pháp đồng bộ và quyết liệt. 

Từ việc rà soát, tối ưu hóa quy trình giải phóng mặt bằng, đảm bảo quyền lợi chính đáng cho người dân, đến việc tìm kiếm các giải pháp bền vững cho nguồn vật liệu, tránh phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất. Đồng thời, công tác điều hành, giám sát dự án cần được tăng cường để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả của từng đồng vốn đầu tư. Đường vành đai phía Tây Cần Thơ, với bề rộng mặt đường 80m, kéo dài từ Quốc lộ 91 đến Quốc lộ 61C, vẫn là một dự án mang tầm vóc chiến lược, định hình tương lai đô thị của Cần Thơ. Dù đang đối mặt với những thách thức lớn, việc hoàn thành dự án này đúng tiến độ và chất lượng là điều kiện tiên quyết để thành phố Cần Thơ thực sự cất cánh, khẳng định vị thế là trung tâm động lực của vùng Đồng bằng sông Cửu Long.